به گزارش ذرهبین بورس، وزارت خزانهداری آمریکا ۸ سپتامبر (۱۷ شهریور) اعلام کرد که در چارچوب آنچه «عملیات انزوای اقتصادی» علیه ایران خوانده، ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی از جمله ایران آسمان، ایران ایرتور، کیش ایر، قشم ایر، زاگرس، آتا، وارش، سپهران و چابهار را تحریم کرده است. همچنین ۹ فرد و شرکت مرتبط با صنعت هوانوردی ایران نیز در فهرست تحریمهای جدید قرار گرفتهاند.
اگرچه تحریم شرکتهای هواپیمایی ایرانی سابقه دارد و پیش از این ایرلاینهایی مانند ماهان و ایرانایر نیز هدف تحریمهای آمریکا قرار گرفته بودند، اما گستردگی فهرست جدید، نگرانیها درباره آثار آن بر زنجیره خدمات هوانوردی ایران را افزایش داده است.
هر پرواز بینالمللی به مجموعهای از خدمات و قراردادهای جانبی وابسته است و محدودیتهای جدید میتواند دسترسی شرکتهای ایرانی به خدماتی مانند بیمه هواپیما، سوختگیری، حمل بار، فروش بلیت، انتقال منابع مالی و تأمین غذای پرواز را دشوارتر کند.
همزمان آمریکا درباره شبکههای تأمین هواپیما و قطعات مورد استفاده ایران به مؤسسات مالی هشدار داده و برخی مجوزهای مرتبط با پروازها و خدمات هوانوردی ایران نیز تحت تأثیر قرار گرفتهاند. بخشی از محدودیتهای اعلامشده از ۲۰ سپتامبر و بخش دیگری از بامداد ۳۱ شهریور و اول مهر (۲۲ و ۲۳ سپتامبر) اجرایی میشوند.
گرجستان؛ نخستین مقصدی که پروازهای ایران را متوقف کرد
تبعات تحریمهای جدید در حالی پیش از اجرای کامل آنها در برخی پروازهای خارجی ایران نمایان شده که گزارشها از توقف پرواز شرکتهای هواپیمایی ایرانی به گرجستان از ۲۱ سپتامبر حکایت دارد.
سازمان هواپیمایی کشوری گرجستان نیز ۱۰ سپتامبر اعلام کرده بود که این کشور در تطابق کامل با «رژیم تحریمهای بینالمللی» عمل خواهد کرد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده و پیگیریهای انجامشده از شرکتهای هواپیمایی و آژانسهای مسافرتی، تورهای گرجستان لغو شده و پرواز مستقیم شرکتهای ایرانی به این کشور متوقف خواهد شد. این اتفاق برای مسافرانی که گرجستان را بهعنوان یکی از مقاصد محبوب گردشگری انتخاب کرده بودند، محدودیت جدیدی ایجاد کرده است.
در روزهای اخیر همچنین تصاویری از سرگردانی مسافران ایرانی در برخی فرودگاههای خارجی، از جمله استانبول، منتشر شده است. قطع یا محدود شدن برخی خدمات فرودگاهی به هواپیماهای ایرانی در برخی کشورها نیز بر نگرانی مسافران افزوده است.
در عین حال، خبرهایی درباره احتمال لغو پروازهای تهران به استانبول و آنکارا از ۳۰ شهریور منتشر شده که تا زمان تنظیم این گزارش تأیید رسمی نشده است.
استانبول همچنان مسیر اصلی خروج مسافران
اهمیت این محدودیتها زمانی بیشتر میشود که طی ماههای گذشته، بهدنبال جنگ و لغو یا محدود شدن پروازهای خارجی، ترکیه به یکی از اصلیترین مسیرهای خروج مسافران ایرانی تبدیل شده بود.
نبود پرواز مستقیم از ایران به بسیاری از کشورهای اروپایی و محدودیت در پروازهای کانکشنی، موجب شده بود مسافران برای ادامه سفر خود از مسیرهایی مانند استانبول استفاده کنند. اکنون هرگونه اختلال در این مسیر میتواند فشار بیشتری بر مسافران، دانشجویان، خانوادهها و فعالان اقتصادی وارد کند.
با این حال، اطلاعات پروازی فرودگاه امام خمینی تا زمان انتشار گزارش نشان میدهد پروازهای بینالمللی ایران همچنان برقرار است. سخنگوی شهر فرودگاهی امام خمینی نیز از مسافران خواسته است مطابق برنامه پروازی در فرودگاه حاضر شوند و به شایعات توجه نکنند.
پیگیری وضعیت پروازها از شرکتهایی مانند آتا، ایران ایرتور، سپهران، زاگرس، تابان و چابهار نیز نشان میدهد بهجز گرجستان، پروازهای این شرکتها به برخی کشورهای همسایه همچنان برقرار است.
برخی ایرلاینها پرواز به ارمنستان را نیز در برنامه دارند و در کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز مسیرهایی به مقصد دبی و عمان برقرار است. با این حال، در حال حاضر استانبول همچنان یکی از اصلیترین مسیرهای خروج هوایی مسافران ایرانی محسوب میشود.
یکی از ایرلاینها نیز اعلام کرده است که پروازهای این شرکت به استانبول پس از ۲۲ سپتامبر ادامه خواهد داشت. سایر شرکتها نیز اعلام کردهاند که تاکنون دستور جدیدی از سوی سازمان هواپیمایی کشوری درباره توقف پروازها دریافت نکردهاند.
هشدار درباره پیامدهای انسانی تحریمها
گستردهتر شدن تحریمهای صنعت هوانوردی واکنش مسئولان و فعالان این حوزه را نیز به دنبال داشته است.
کاپیتان ابوذر شیرودی، رئیس سازمان هواپیمایی کشوری، ۲۱ شهریور در نامهای خطاب به رئیس شورای سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ایکائو)، نسبت به پیامدهای استمرار این محدودیتها بر هوانوردی منطقهای و بینالمللی هشدار داد.
او با محکوم کردن تحریمهای گسترده آمریکا علیه هوانوردی غیرنظامی ایران تأکید کرد که هوانوردی غیرنظامی نباید به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی و اقتصادی تبدیل شود و کشورهای عضو کنوانسیون شیکاگو نباید در نتیجه چنین فشارهایی از دستیابی به سطح مناسب ایمنی هوانوردی بازداشته شوند.
شیرودی همچنین با اشاره به آثار تحریمها بر زندگی مردم گفت هوانوردی صرفاً یک صنعت اقتصادی نیست، بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی کشور و وسیله جابهجایی میلیونها مسافر، خانواده، بیمار، دانشجو و فعال اقتصادی است.
به گفته او، هدف قرار دادن شرکتهای هواپیمایی ایران در عمل دسترسی مردم به خدمات حملونقل هوایی را محدود میکند؛ هرچند تأکید کرده است که تحریمهای آمریکا صنعت هوانوردی ایران را متوقف نخواهد کرد.
انجمن شرکتهای هواپیمایی ایران نیز در بیانیهای نسبت به تداوم و تشدید تحریمهای اعمالشده علیه شرکتهای هواپیمایی کشور ابراز نگرانی کرده است.
نگرانی درباره دسترسی بیماران و دانشجویان
آثار احتمالی این محدودیتها تنها به صنعت هوانوردی و مسافرتهای تفریحی محدود نمیشود. گزارشهای منتشرشده درباره پیامدهای تحریمها بر زنجیره تأمین دارو و تجهیزات پزشکی ایران، نگرانیهایی را درباره دشوارتر شدن انتقال دارو و تجهیزات و همچنین اعزام بیماران به خارج از کشور برای دریافت خدمات درمانی ایجاد کرده است.
از سوی دیگر، خانوادههای ایرانی که اعضای آنها در خارج از کشور زندگی میکنند و همچنین دانشجویان ایرانی شاغل به تحصیل در خارج، از دیگر گروههایی هستند که در صورت کاهش مسیرهای پروازی و دشوار شدن جابهجایی هوایی با محدودیت بیشتری مواجه خواهند شد.
برخی کارشناسان در عین حال معتقدند اجرای کامل تحریمهای جدید در سراسر جهان با دشواریهایی همراه است و نمیتوان صرفاً بر اساس این تحریمها نتیجه گرفت که پروازهای خارجی ایران بهطور کامل متوقف خواهد شد.
در مقابل، دیدگاه دیگری بر وابستگی بخش قابل توجهی از ناوگان و زنجیره تأمین صنعت هوانوردی جهان به آمریکا و شرکتهای مرتبط با این کشور تأکید دارد و معتقد است همین وابستگی میتواند اجرای تحریمها را برای برخی کشورها و شرکتها دشوار اما الزامآور کند.
مسیرهای دیپلماتیک برای کاهش محدودیتها
با توجه به شرایط موجود، یکی از راهکارهای مطرحشده برای کاهش آثار محدودیتهای جدید، رایزنی فوری و دوجانبه با کشورهای همسایه و سپس سایر کشورهای مقصد پروازهای ایران است.
این رایزنیها میتواند در سطوح سیاسی، حقوقی و فنی و با تمرکز بر ایجاد مسیرهای جایگزین، حفظ پروازهای موجود و جلوگیری از گسترش محدودیتها دنبال شود.
در این میان، حضور مقامهای ارشد ایران در نشست مجمع عمومی سازمان ملل میتواند فرصتی برای پیگیری مذاکرات و رایزنیهای دیپلماتیک درباره وضعیت پروازهای بینالمللی ایران و آثار انسانی تحریمهای جدید باشد.
در شرایط فعلی، اگرچه پروازهای بینالمللی ایران همچنان بهطور کامل متوقف نشدهاند، اما گسترش تحریمها و تصمیم برخی کشورها برای محدود کردن پروازهای شرکتهای ایرانی، صنعت هوانوردی کشور را در برابر یکی از گستردهترین محدودیتهای سالهای اخیر قرار داده است.
