به گزارش ذره‌بین بورس، بازار سهام ایران هیچ‌گاه مرداد ۱۳۹۹ را فراموش نخواهد کرد؛ ماهی که بورس تهران بهشت سرمایه‌گذاران جدید شد و با هجوم فوج‌فوج مردم، رکوردهای بی‌سابقه‌ای را ثبت کرد. در آن روزگاران طلایی، سودهای بادآورده بورس آن‌قدر شیرین بود که حتی کارمندان میان‌رده شرکت‌ها هم از خیر شغل خود می‌گذشتند و دل به سودای بورس می‌سپردند. اما افسوس که این رؤیای شیرین دیری نپایید و ناگهان به کابوسی تلخ بدل شد؛ کابوسی که حتی پس از پنج سال، بورس را در رکودی عمیق فرو برده و بی‌اعتمادی گسترده‌ای را به ارمغان آورده است.
شناسایی دلایل شکل‌گیری این رونق حبابی و سپس سقوط دردناک آن، نه تنها برای پژوهشگران که برای اصلاح مسیر و بازگرداندن رونق و اعتماد به بازار سرمایه، حیاتی است. اگرچه جهش نرخ ارز و تورم در آن سال‌ها بخشی از رونق را توضیح می‌دهد، اما هرگز نمی‌تواند گستردگی رشد را توجیه کند. در این میان، اقتصاددانان جریان اصلی به یک “ابرمتهم” اشاره می‌کنند: تغییرات بی‌سابقه در سیاست پولی، که نرخ بهره را ابتدا ناگهان به زیر ۱۰ درصد رساند و سپس به سرعت افزایش داد. اما اقتصاددانان رفتاری به شواهد دیگری معتقدند؛ از جمله تشویق‌های بی‌دریغ دولت، ساختار صف‌نشینی بورس، و تجربه شیرین و مکرر سودهای سریع. این مجموعه رفتارها، توده‌وار همه را به سوی بورس کشاند و کلیشه بازارهای حبابی را عینیت بخشید: “اکنون شاهد یک تغییر پارادایم هستیم!”
انبساط بی‌سابقه، تشکیل حباب و کشیدن ترمز پولی: روایت محبوبه داودی
محبوبه داودی، کارشناس اقتصادی، با تأکید بر نقش سیاست‌های پولی در این ریزش، می‌گوید: «اگر به اواخر سال ۱۳۹۸ بازگردیم، در اوج فشار تحریم‌ها و با رشد پایه پولی، هم‌زمان با شیوع کرونا، تقاضای پول بانک‌ها کاهش یافت. نتیجه این شد که نرخ بهره بین‌بانکی که در دهه ۹۰ حدود ۱۸ درصد بود، در اردیبهشت و خرداد ۹۹ به طور بی‌سابقه‌ای تک‌رقمی شد. این وضعیت، حجم عظیمی از نقدینگی را به سمت بازار سهام سرازیر کرد؛ بازاری که از سال ۹۸ و با جهش نرخ ارز، در مسیر صعودی قرار داشت.»
داودی ادامه می‌دهد: «این شرایط، بازار سهام را از یک رونق طبیعی به فاز حبابی وارد کرد. اما با تغییر ناگهانی سیاست بانک مرکزی و اجرای انقباض شدید پولی، بخش زیادی از نقدینگی به سرعت از اقتصاد جمع‌آوری شد. همین انبساط و انقباض بی‌سابقه، عامل اصلی شکل‌گیری و سپس ترکیدن حباب بورس بود. رشد پایه پولی که در خرداد ۹۹ به ۴۰ درصد رسیده بود، طی چند ماه با یک ترمز شدید به ۲۵ درصد کاهش یافت. این توقف ناگهانی، مهم‌ترین تلنگر برای ترکیدن حباب بورس محسوب می‌شود.»
فنر نقدینگی پرید، دولت تشویق کرد، بورس اسیر شد: تحلیل امیرمحمد گلوانی
امیرمحمد گلوانی، دیگر کارشناس حاضر، بر مفهوم “نیروی محرکه بازارهای مالی” تأکید می‌کند. او توضیح می‌دهد: «آن بخش از رشد نقدینگی که نه در رشد اقتصادی منعکس می‌شود و نه در تورم، “نیروی محرکه بازارهای مالی” نام دارد. از سال ۱۳۹۲ به بعد، رشد نقدینگی بیش از تورم ادامه داشت و این مازاد به مرور به شکل نیروی محرکه بازار دارایی‌ها انباشته شد. در برخی سال‌ها، این مازاد حتی به بیش از ۲۰ درصد نیز رسید. با خروج آمریکا از برجام و جهش نرخ ارز در سال ۱۳۹۷، این نیروی انباشته آزاد شد و بازار سهام جهش شدیدی را تجربه کرد.»
گلوانی با انتقاد از رویکرد سیاست‌گذاران می‌افزاید: «در آن مقطع، دولت با القای این تصور که به عنوان “بیمه‌گر کلان” از بازار حمایت می‌کند، انتظارات غیرواقعی ایجاد کرد. حتی نمایندگان مجلس نیز مردم را به سرمایه‌گذاری در بورس تشویق می‌کردند، اتفاقی که در سطح جهانی نادر است. همین تصورات، رشد حبابی بازار را تشدید کرد و در نهایت، سیاست انقباضی دولت موجب سقوط شدید شاخص شد.»
نویسنده: شهناز آقایی
