اقتصاد ایران از دو سو تحت فشار سخت و شدید است؛ یک سو محاصره، تحریم، فضای جنگ-صلح و تهدیدات هرروزه نظامی و سوی دیگر اغتشاش فکری و فقدان عقلانیت حداقلی در افراد و جریانها و بخشی از نظام بوروکراتیک و تصمیمسازی؛ چنانکه طبیبیان، اقتصاددان برجسته کشورمان، اخیرا در گفتوگویی به این پرسش که آیا میشود بدون نفت کشور را اداره کرد، پاسخ مثبت میدهد و میافزاید:
دو قرن و نیم از انتشار کتاب «ثروت ملل» میگذرد؛ کتابی که آن را نقطه عزیمت علم اقتصاد و اندیشههای اقتصادی میدانند و بر تارک آن این عبارات میدرخشد که «خوراک شامگاهی ما نه به دلیل کرامت و بخشندگی قصاب، نوشابهفروش یا نانوا تأمین میشود، بلکه به دلیل توجه آنان به منافع شخصی خودشان است. در تأمین نیازهای خود، ما روی انساندوستی آنها حساب نمیکنیم و مبادله با آنها نیز بر مبنای انساندوستی نیست، بلکه این خودخواهی و منفعتطلبی آنهاست که نیازهای ما را برآورده میکند… غیر از متکدیان، افراد کمی را میشناسیم که زندگی خود را دائما بر مبنای انتظار نیکوکاری دیگران تنظیم کرده باشند». متأسفانه اما نگرش غالب در نهادهای سیاستگذاری و قانونگذاری کشورمان به فعالیتهای بنگاههای بخش خصوصی و ازجمله بانکها از منظر نهادهای خیریهای است که برای رضای خدا کار میکنند و سود بخور و نمیری بیشتر سهم و حقشان نیست. بر اساس همین نگاه غلط به جای تأمین این دو شرط اساسی برای جهتگیری سالم فعالیت اقتصادی یعنی: «1. فعالیت افراد باید در جهت تولید و تجارت کالاها و خدمات مورد نیاز جامعه باشد و 2. این فعالیتها باید داوطلبانه در بازار صورت گیرد»، با ایجاد فضای غیررقابتی و انحصاری و سرکوب قیمتها، دستمزدها و… عملا امکان رشد و توسعه را از نهادهای بخش خصوصی سلب و کشور را دچار عقبماندگی کردهاند؛ چراکه افق کارآمدیشان نه تولید کالاها و خدمات فناورانه و متکی به خرد و دانش آدمی، بلکه فروش منابع خام و کمتر فراوریشده و تأمین نیازهای اولیه معیشتی همچون گوشت، مرغ و تخممرغ برای شهروندان است و واژه «سفره» بیشترین کاربرد را در گفتار آنان دارد. طبعا در این چارچوب، نه ارتباط و تعامل با جهان و حضور در زنجیرههای تولید و ارزش جهانی محلی از اعراب دارد و نه بزرگ و فناورانهشدن بنگاهها و اقتصاد که این هر دو نیازمند تجدیدنظر اساسی در مسیر پیمودهشده تاکنون و افقهای آینده یک کشور ۹۰میلیونی عمدتا جوان و تحصیلکرده و دارای مزیتهای بینظیر طبیعی و معدنی و جغرافیایی و فرهنگی و تمدنی است. دکتر هاشم پسران، اقتصاددان مبرز کشورمان، اخیرا در مصاحبهای عنوان کرده است: «در شرایط فعلی کشور به نوعی همفکری و توافق بر سر اصول اساسی اقتصادی نیاز دارد. ممکن است درباره جزئیات اجرای سیاستها اختلاف نظر وجود داشته باشد، اما باید بپذیریم که حمایت از مردم و افزایش کارایی اقتصاد باید همزمان پیش بروند… حفظ استقلال کشور و بهبود رفاه مردم نباید در مقابل یکدیگر قرار بگیرند. استقلال به اقتصاد قدرتمند نیاز دارد و رفاه مردم نیز بدون افزایش کارآیی، اصلاح نظام بانکی، کاهش هدررفت منابع و بهبود فضای کسبوکار امکانپذیر نیست. اقتصاد ایران باید ضمن استفاده بهتر از ظرفیتهای داخلی، ارتباط مؤثرتری با اقتصاد جهانی برقرار کند. تحقق اینها به همفکری، هماهنگی و پذیرش ضرورت اصلاحات در سطح کشور نیازمند است» (11/8/1405). متأسفانه آنچه این روزها شنیده میشود، نه این صداهای عالمانه و میهندوستانه و آن آثار تاریخی و خردمندانه، بلکه هیاهوهایی است که کمتر نشانی از عقل، علم و دلسوزی برای وطن دارند؛ بیچاره وطن!/روزنامه شرق
حسین حقگو
















