به گزارش ذره‌بین بورس، چک الکترونیک طی سال‌های اخیر با سرعت قابل‌توجهی در شبکه بانکی توسعه یافته است، اما مقایسه تعداد چک‌های الکترونیک با چک‌های کاغذی نشان می‌دهد که تغییر رفتار کاربران همچنان با فاصله از توسعه زیرساخت‌های این ابزار پیش می‌رود.
بر اساس آمارهای اعلام‌شده از سوی بانک مرکزی، در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ تعداد ۸۸۸ هزار و ۲۱۶ فقره چک الکترونیک صادر شده که بالاترین رقم ماهانه از زمان راه‌اندازی این ابزار محسوب می‌شود. این رقم نسبت به فروردین‌ماه که ۳۰۳ هزار و ۲۶۸ فقره چک الکترونیک صادر شده بود، حدود ۱۹۳ درصد افزایش داشته است.
با این حال، سهم چک الکترونیک از مجموع چک‌های صادرشده همچنان محدود است. نسبت برگ چک الکترونیک به مجموع برگ چک‌های صادرشده در اردیبهشت‌ماه ۶.۲۲ درصد بوده است؛ به این معنا که نزدیک به ۹۴ درصد چک‌های صادرشده همچنان به صورت کاغذی بوده‌اند.
رشد چک الکترونیک از یک پایه محدود
روند چند سال گذشته نشان می‌دهد استفاده از چک الکترونیک با سرعت در حال افزایش است. تعداد چک‌های الکترونیک صادرشده از ۲۲۲ هزار و ۱۳۷ فقره در سال ۱۴۰۲ به یک میلیون و ۲۲۹ هزار و ۴۴۹ فقره در سال ۱۴۰۳ و سپس به چهار میلیون و ۶۳۹ هزار و ۵۶۷ فقره در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
در چهار ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز بیش از دو میلیون و ۲۸۵ هزار فقره چک الکترونیک در شبکه بانکی در اختیار مشتریان قرار گرفته است. این رقم در مقایسه با ۶۳۱ هزار و ۴۹۷ فقره در مدت مشابه سال قبل، رشد ۲۶۲ درصدی را نشان می‌دهد.
همچنین تا پایان تیرماه، بیش از ۸.۴ میلیون فقره چک الکترونیک و ۳.۵ میلیون دسته‌چک الکترونیک صادر شده است.
با این حال، رشد تعداد دسته‌چک‌های الکترونیک را نباید به معنای سهم ۳۱.۴ درصدی چک الکترونیک از معاملات اعتباری دانست. رقم ۳۱.۴ درصد مربوط به سهم دسته‌چک‌های الکترونیک از کل دسته‌چک‌های صادرشده در اردیبهشت‌ماه است، در حالی که سهم واقعی چک‌های الکترونیک در مقیاس برگ چک و استفاده از آن در معاملات، حدود ۶.۲ درصد بوده است.
چرا چک کاغذی همچنان سهم بالایی دارد؟
تفاوت میان سهم دسته‌چک‌های الکترونیک و سهم برگ چک‌های الکترونیک نشان می‌دهد که صدور ابزار الکترونیک به‌تنهایی به معنای تغییر رفتار کاربران نیست. ممکن است مشتری دسته‌چک الکترونیک دریافت کرده باشد، اما همچنان در معاملات روزمره خود از چک کاغذی استفاده کند.
این موضوع در معاملات بنگاه‌ها و بخش‌هایی از بازار که چک علاوه بر ابزار پرداخت، در فرآیند اعتباردهی و اعتماد میان طرفین معامله نیز نقش دارد، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. انتقال کامل این فرآیند به فضای دیجیتال نیازمند همراهی صادرکننده، دریافت‌کننده، بانک و سایر اجزای زنجیره معامله با ابزار الکترونیک است.
در همین راستا، سامانه «چکاد» یا چک امن دیجیتال به‌عنوان زیرساخت اصلی این فرآیند ایجاد شده و بانک مرکزی طی سال‌های اخیر بانک‌ها را به این سامانه متصل کرده است. در چک الکترونیک، فرآیندهایی مانند صدور، انتقال و تسویه بدون نیاز به مبادله برگه فیزیکی انجام می‌شود.
پایان ۱۴۰۶؛ موعد قانونی حذف تدریجی چک کاغذی
بر اساس بند «ج» ماده ۱۰ قانون برنامه هفتم پیشرفت، بانک مرکزی مکلف شده زیرساخت‌های لازم برای صدور، انتقال، ظهرنویسی و تسویه الکترونیکی چک را فراهم کند و فرآیند حذف تدریجی چک‌های کاغذی و جایگزینی آنها با چک الکترونیک را تا پایان سال سوم برنامه، یعنی پایان سال ۱۴۰۶، به سرانجام برساند.
بر این اساس، پایان سال ۱۴۰۶ نقطه زمانی تعیین‌شده برای اجرای فرآیند حذف تدریجی چک کاغذی است. با این حال، آمار اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ نشان می‌دهد که بخش عمده چک‌های صادرشده همچنان کاغذی است و تحقق این هدف علاوه بر توسعه زیرساخت‌های فنی، به افزایش استفاده و پذیرش چک الکترونیک در معاملات نیز وابسته خواهد بود.
در مجموع، آمارها دو روند همزمان را نشان می‌دهند؛ از یک سو، تعداد چک‌های الکترونیک با سرعت در حال افزایش است و سهم دسته‌چک‌های الکترونیک از کل دسته‌چک‌های صادرشده از ۳۰ درصد عبور کرده است؛ از سوی دیگر، سهم برگ چک الکترونیک از معاملات واقعی همچنان حدود ۶ درصد است.
بنابراین، بخش مهم مسیر پیش‌رو، افزایش استفاده واقعی از چک الکترونیک و جایگزینی آن با چک کاغذی در معاملات روزمره است؛ فرآیندی که علاوه بر زیرساخت‌های بانکی، به پذیرش گسترده‌تر این ابزار از سوی فعالان اقتصادی و کاربران نیاز دارد.
